Có những vùng đất, người ta không chỉ lo chuyện đủ ăn đủ mặc, mà còn đau đáu một điều lớn hơn: làm sao để con cháu sau này vẫn nhớ mình là ai.

Quang Chiểu là một nơi như thế.

Giữa bộn bề khó khăn của miền biên viễn, cấp ủy, chính quyền địa phương nhiều năm nay vẫn kiên trì với một việc tưởng quen mà không hề dễ: giữ lấy bản sắc văn hóa của đồng bào Dao. Không phải giữ cho có, giữ để trưng bày, mà giữ để văn hóa ấy còn sống trong đời sống thường ngày của bà con.

Bởi văn hóa chỉ thật sự tồn tại khi nó hiện diện trong tiếng nói mỗi ngày, trong bộ trang phục ngày lễ, trong đường kim mũi chỉ, trong trò chơi, trò diễn giữa bản làng những ngày vui.

Nhờ sự tuyên truyền bền bỉ, gần dân, hai bản người Dao ở Quang Chiểu hôm nay vẫn giữ được nhiều nếp xưa đáng quý. Tiếng Dao vẫn được nói. Trang phục truyền thống vẫn được mặc vào dịp lễ, Tết. Người lớn dạy con cháu học thêu, học chữ Hán Nôm Dao. Những điều tưởng nhỏ ấy lại chính là sợi dây níu giữ cội nguồn bền nhất.

Người từng sống lâu ở vùng cao sẽ hiểu, khi cái nghèo còn đè nặng, người ta rất dễ bỏ quên văn hóa để chạy theo miếng cơm manh áo. Nhưng ở Quang Chiểu, bà con đang chọn một con đường khác: vừa phát triển kinh tế, vừa không đánh mất gốc rễ của mình.

Và điều đáng quý là chính quyền không để người dân tự xoay xở. Thời gian tới, xã sẽ tận dụng nguồn lực từ Dự án 6 để bảo tồn văn hóa truyền thống và cũng định hướng đầu tư thêm thiết chế văn hóa, thể thao, tạo không gian để bản sắc Dao không chỉ được giữ lại, mà còn được trao truyền.

Giữ văn hóa là giữ hồn. Nhưng muốn cái hồn ấy bền lâu, cuộc sống phải khấm khá.

Ở Quang Chiểu, nhiều gia đình người Dao giờ đã hiểu rất rõ điều đó.

Nếu trước đây nhắc đến Suối Tút là nhắc đến nghèo khó, quanh năm chỉ trông vào ngô với lúa, thì giờ câu chuyện đã khác. Người mở lối cho sự thay đổi ấy là ông Tặng Văn Lai – Trưởng bản Suối Tút, một người đàn ông không chấp nhận sống mãi trong thiếu thốn.

Mười năm trước, khi nhiều người còn quen với nương ngô, rẫy sắn, ông Lai đã lặn lội sang bên kia biên giới, đến vùng trồng cam của nước bạn Lào để học cách làm kinh tế. Đường xa, thiếu thốn, phải đi bộ hàng cây số rồi mượn xe máy, nhưng ông vẫn đi. Vì ông hiểu, muốn thoát nghèo thì phải tìm hướng mới.

Rồi ông mang giống cam về trồng trên chính đồi đất sau nhà.

Những ngày đầu gian nan không dễ kể hết. Hai vợ chồng cõng từng bao phân, gùi từng chuyến lên núi. Chăm cây mà cũng như nuôi hy vọng. Chờ từng mùa, đợi từng đợt cây ra hoa kết trái.

Và rồi công sức không phụ người.

Khi những quả cam đầu tiên chín vàng trên đồi, vỏ mỏng, vị ngọt thanh, ông Lai biết mình đã chọn đúng. Đến nay, gia đình ông có hơn 400 gốc cam, thu nhập ổn định 70–80 triệu đồng mỗi năm — con số từng là điều rất xa vời với nhiều hộ dân nơi đây.

Từ một người đi tìm đường, ông Lai giờ trở thành người truyền cảm hứng cho cả bản.

Không riêng Suối Tút, ở bản Con Dao, ông Tặng Văn Cấu cũng đi lên từ chính quyết tâm đổi thay ấy. Từ hộ nghèo, gia đình ông mạnh dạn chuyển đổi cây trồng, phát triển hơn 1ha cam Lào và quýt đường, mang về nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Không dừng ở đó, ông còn tận dụng thời gian thu mua tre luồng, mở thêm sinh kế.

Điều đáng nói là họ không làm giàu bằng cách rời bỏ bản sắc, mà bằng cách đứng trên mảnh đất quê mình, hiểu đất, hiểu cây, hiểu chính mình.

Đó mới là sự phát triển bền vững.

Quang Chiểu hôm nay đang cho thấy một hướng đi rất rõ: văn hóa là gốc, kinh tế là nền, còn con người là trung tâm. Khi người dân biết giữ tiếng nói tổ tiên, giữ nghề cũ, đồng thời dám học cái mới, dám thay đổi cách làm ăn, thì bản làng không chỉ được bảo tồn — mà còn có thể đi lên.

Giữ được hồn dân tộc đã khó. Biến bản sắc ấy thành sức mạnh để thoát nghèo còn đáng quý hơn.

Và Quang Chiểu đang từng ngày làm được điều đó. Không ồn ào. Nhưng bền bỉ. Như cách cây cam bén rễ trên núi đá… rồi ngọt dần giữa gian khó.